ΕΝΑ ΡΟΔΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ

Η παροδικότητα του Έρωτα – η μονιμότητα της Λογοτεχνίας

Η διαλογή των 10 αυτών βιβλίων που ακολουθούν είναι από τα δυσκολότερα πράγματα που έκανα τον τελευταίο καιρό. Δεν είμαι αυστηρός στο διάβασμα –δύσκολα θα πω κακό λόγο για βιβλίο. Ίσως φταίει που βρίσκομαι ακόμη στην αρχή της αναγνωστικής μου καριέρας και διαβάζω μόνο αριστουργήματα. Είμαι, μάλλον, αυστηρός πρωτίστως με τον εαυτό μου όσον αφορά το διάβασμα. Αφοσιώνομαι πλήρως σε ό,τι κι αν είναι αυτό που διαβάζω –μόνο έτσι θα καταφέρει να μου πει όλα αυτά που κρύβει. Αν δεν μου πει τίποτε το βιβλίο, εγώ θα φταίω.

Ανέκαθεν διάβαζα. Όμως, από πέρυσι το καλοκαίρι περίπου στα τέλη του Ιούλη, ξεκίνησα ένα διάβασμα πιο αποφασιστικό. Διαβάζω ακούραστα. Δοκιμάζομαι σε διάφορα είδη. Αφήνομαι. Βουτώ, κι όπου με βγάλει. Δεν με τρομάζει το μέγεθος, το όνομα, το εξώφυλλο. Έμαθα πολύ καλά να μην κρίνω ένα βιβλίο από το εξώφυλλό του. Έμαθα, επίσης, πως το μόνο πράγμα που μετράει είναι το μέγεθος των ιδεών. Κι οι δόλιες οι ιδέες είναι λεπτές, ανάλαφρες σαν όνειρα. Χωρούν παντού –χιλιάδες μέσα σε μια μονάχα λέξη.


Έστησα αυτή τη λίστα γνωρίζοντας πολύ καλά πως δεν είμαι σε καμία περίπτωση ο ειδικός να μιλήσω για βιβλία –κι αυτό το επιβεβαιώνει αυτό το αίσθημα της μικρότητας που με κατακλύζει κάθε φορά που βρίσκομαι σ’ ένα βιβλιοπωλείο και αντικρίζω τις χιλιάδες βιβλίων που δεν έχω διαβάσει. Η σειρά είναι μάλλον τυχαία. Είναι τα 10 βιβλία που μίλησαν περισσότερο στην καρδιά μου -ή, καλύτερα, τα βιβλία που μ’ έφεραν αντιμέτωπο με πράγματα που κολυμπούσαν διακριτικά στο μυαλό μου. Ο Orwell το είπε καλύτερα: τα καλύτερα βιβλία είναι αυτά που σου λένε αυτό που ήδη ξέρεις.

 

  1. Βερολινέζικα Χρονικά, 1920-1933 / Joseph Roth

Βρισκόμαστε στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου. Ένας από τους διασημότερους γερμανόφωνους ανταποκριτές, ο Ροτ, γράφει για την πόλη στην οποία ζει. Κείμενα μικρά, πυκνογραμμένα –μια vintage δημοσιογραφία επιφυλλίδας. Κάνει βόλτα στην αγορά, πηγαίνει στα λουτρά, σχολιάζει τον πρώτο ουρανοξύστη και τις άκαρπες προσπάθειες του ανθρώπου να προσεγγίσει το Θεό. Νιώθει στο δέρμα του την απειλή του ναζιστικού κόμματος, πριν ξεπεταχτούν οι πρώτες Βιολέτες του Μάρτη. Το τελευταίο κείμενο αναφέρεται στο κάψιμο των βιβλίων των εβραίων συγγραφέων το 1933 έξω από το Ράιχσταγκ. Ο Ροτ, όντας και ο ίδιος εβραϊκής καταγωγής, διαγράφει συγκλονιστικά τη μοίρα των Εβραίων: ξένοι μεταξύ ξένων. Εμείς, γνωρίζοντας τη συνέχεια, βιώνουμε την τραγικότητα εντονότερα. Ένα βιβλίο του οποίου το τέλος ξέρεις –δυστυχώς- εκ προοιμίου.

Αγαπώ αυτό το βιβλίο, γιατί ο Ροτ έκανε ένα Goingpro το 1920 –και το έκανε τόσο σπουδαία, που δεν μπορώ παρά να πασχίσω να τον φτάσω.

Ίσως δεν θα ‘πρεπε να σπουδάζουν σε σχολές οι ηθοποιοί, ίσως θα ‘πρεπε να δουλεύουν στα δάση, για να βλέπουν πως η τέχνη τους είναι όχι η ομιλία, αλλά η σιωπή· όχι η ομολογία, αλλά η βουβή ομολογία.

  1. Οι Αδερφοφάδες / Νίκος Καζαντζάκης

Βρισκόμαστε σ’ ένα ελληνικό χωριό στα χρόνια του Εμφυλίου. Ο παπα-Γιάνναρος είναι ο παπάς του χωριού και νιώθει πως κουβαλά στους ώμους του όλες τις αμαρτίες του κόσμου. Προσπαθεί να συμφιλιώσει τις δυο πλευρές, να τους δείξει πως είναι μεταξύ τους αδέρφια. Ο Θεός του παπα-Γιάνναρου –και του Καζαντζάκη- δεν κάθεται σε θρόνο. Δε φανερώνεται στους ιερωμένους σε στιγμές κατάνυξης. Μάχεται συνέχεια, κυλιέται στη λάσπη και στη μικροπρέπεια της ανθρώπινης αμαρτίας. Μας φανερώνεται συνέχεια, στα χρώματα της φύσης, στο ξημέρωμα, στο δείλι. Το Θεό εμείς θα τον σώσουμε. Κάθε στιγμή τον σώζουμε, εμάς περιμένει. Κάθε μέρα σταυρώνεται, κάθε μέρα ανασταίνεται. Μέσα μας ζει. Μια συνταρακτική ιστορία για τον εμφύλιο σπαραγμό, για τη μανία μας αυτή να σκοτώνουμε τ’ αδέρφια μας, μπολιασμένη με το μυστήριο της θε(ι)ότητας που κυνηγούσε τον μεγάλο Καζαντζάκη ολόκληρή του τη ζωή.

  1. Έξι νύχτες στην Ακρόπολη / Γιώργος Σεφέρης

Ο Στράτης, η Σαλώμη, η Λάλα και ο Νικόλας είναι χαρακτήρες από το μοναδικό μυθιστόρημα που έγραψε ο Σεφέρης «Έξι νύχτες στην Ακρόπολη».  Ο Στράτης έχει μόλις επιστρέψει από σπουδές στην Ευρώπη, συναντιέται με μια παρέα Αθηναίων φίλων και αποφασίζουν να αποκτήσουν συνοχή, ανανεώνοντας το ραντεβού τους για κάθε πανσέληνο στην Ακρόπολη. Ο Στράτης εμπλέκεται σε ερωτική σχέση και με τις δύο γυναίκες, χάνεται στις σκέψεις του, μελαγχολεί, βρίσκεται συνεχώς σε αδιέξοδο. Ο σπουδαίος Σεφέρης περιγράφει τη νεανική ανησυχία, τον έρωτα και την Αθήνα, με τελικό πρωταγωνιστή τα μάρμαρα της Ακρόπολης. Το μοναδικό μυθιστόρημα που μας άφησε ο Σεφέρης μιλά για μια Ελλάδα που αγαπώ -την ίδια που, όπου κι αν ταξιδέψω, με πληγώνει.

(Η προσπάθειά μου να ακολουθήσω τα βήματα του Στράτη και των φίλων του στην Αθήνα εδώ)

Οι εφτά τούτοι νέοι στην Αθήνα, γύρω στη δικτατορία του Πάγκαλου, φαίνουνταν σαν άτονη Βαβέλ. Κάθε προσάναμμα κουβέντας έσβηνε μέσα σε ιδιωτικά επιφωνήματα.

  1. Η Λέσχη / Στρατής Τσίρκας

Η Λέσχη είναι το πρώτο από τα τρία βιβλία της τριλογίας των Ακυβέρνητων Πολιτειών. Είναι, από τα τρία, το αγαπημένο μου -κι από τους ψιθύρους που ακούω εδώ κι εκεί, το αγαπημένο των περισσότερων. Πολυπρόσωπη αφήγηση με τρεις αφηγητές -ο καθένας σε άλλο πρόσωπο. Ένα δύσκολο βιβλίο που με έκανε εκατοντάδες φορές να γυρίσω τις σελίδες για να καταλάβω τι συμβαίνει. Αρκετά πρόσωπα τα οποία περιπλέκονται -όπως άλλωστε συμβαίνει συνέχεια στην πραγματική πρωταγωνίστρια: την πόλη της Ιερουσαλήμ. Χίλιες δυνάμεις κυβερνούν αυτήν την Ακυβέρνητη Πολιτεία. Κι έτσι, ο Τσίρκας, με πλήρη σεβασμό στο ιστορικό πλαίσιο, χειρίζεται αριστοτεχνικά τις δυνάμεις που μυστικά εξουσιάζουν τα βασικά πρόσωπα του βιβλίου του. Κυνηγήθηκε σκληρά από την αριστερά για τα σχόλιά του για το Ανθρωπάκι, το σύμβολο του δογματικού κομμουνιστή που χρησιμοποιεί συνεχώς ξύλινο λόγο -σαν μια κομμένη κεφαλή. Έρωτας, θάνατος, πόλεμος -και στον πυρήνα τους, η ανθρώπινη ζωή, σαν τον κισσό που πασχίζει να βρει φως αναρριχώμενος.

Και πόσο ακάθαρτη είναι η δίψα της που την πηγαίνει στη φθορά.

  1. Οδυσσέας / James Joyce

Το δυσκολότερο -με διαφορά- βιβλίο που έχω διαβάσει. Ογκώδες κείμενο που εξιστορεί μία μονάχα ημέρα: την 16η Ιουνίου του 1904. Ο Joyce επιστρέφει στο ομηρικό έπος της Οδύσσειας κι αποδομεί τον «Οδυσσέα». Ο βασικός ήρωας, ο Leopold Bloom, εμφανίζεται στην πλήρη γύμνια του. Οι ενδόμυχες σκέψεις του μας παρουσιάζονται με κάθε λεπτομέρεια καθώς περιπλανιέται στο Δουβλίνο. Δεύτερος ήρωας είναι ο Στήβεν Ντένταλους, ο διαβασμένος και ευαίσθητος νέος που αναλαμβάνει τον ρόλο του ομηρικού Τηλέμαχου. Η δράση είναι ελάχιστη, ενώ ο εσωτερικός μονόλογος οδηγεί πολλές φορές σε σελίδες φαινομενικών ασυναρτησιών. Οδυσσέας δεν είναι μόνο ο ήρωας -είναι και ο αναγνώστης, ο οποίος πασχίζει να φτάσει στην αναγνωστική Ιθάκη. Κάθε ένα από τα 18 κεφάλαια είναι γραμμένο κατ’ αντιστοιχία με μία ραψωδία της Οδύσσειας, ενώ σε κάθε κεφάλαιο κυριαρχεί διαφορετικό χρώμα, τεχνική αφήγησης, τέχνη, ανθρώπινο όργανο. Το κείμενο βρίθει από διακειμενικές αναφορές, αντικείμενο μελέτης σε λογοτεχνικές σχολές ανά την υφήλιο. Είναι μια πραγματική περιγραφή της καθημερινής ζωής και του πόνου των ανθρώπων. Ένα έργο πρόστυχο, βέβηλο, αλλά πάνω απ’ όλα ανθρώπινο.

  1. Το Κιβώτιο / Άρης Αλεξάνδρου

Μία σαρανταμελής ομάδα επίλεκτων αγωνιστών αναλαμβάνει το δύσκολο και επικίνδυνο έργο να μεταφέρει ένα κιβώτιο -του οποίου το περιεχόμενο είναι άγνωστο- από την πόλη Α στην πόλη Β. Το κιβώτιο φτάνει με μοναδικό επιζώντα τον αφηγητή, το οποίο θέτει ένα ζήτημα στο θέμα της αξιοπιστίας του. Όλο το μυθιστόρημα είναι γραμμένο σε μορφή γραπτών καταθέσεων, τις οποίες γράφει ο κρατούμενος επιζών σε έναν άγνωστο Ανακριτή. Παρακολουθούμε, μέσα από τη δαιδαλώδη γλώσσα του Αλεξάνδρου, τη μεταστροφή του αφηγητή: πώς αρχίζει και αμφισβητεί την ίδια του την αξιοπιστία, πώς επιστρέφει σε σημεία της αφήγησης στα οποία δεν υπήρξε απολύτως ειλικρινής. Φτάνει σε σημείο να αναρωτιέται αν, τελικά, διαβάζει κανείς αυτές τις κόλλες, ή αν πετιούνται με το που βγαίνουν από το κελί του. Η ευκολία με την οποία τερματίζεται μια ανθρώπινη ζωή για το καλό της «αποστολής» σοκάρει -πόσο μάλλον όταν η χρησιμότητά της παραμένει καθ’ όλη τη διάρκεια αμφίβολη! Ο Αλεξάνδρου επίτηδες δεν δίνει πολλές λεπτομέρειες για το μυθιστόρημα. Το περιβάλλει ένα πέπλο μυστηρίου -όπως άλλωστε και το μυστηριώδες περιεχόμενο του κιβωτίου. Όπως η καφκική Δίκη, έτσι και το κιβώτιο ζωγραφίζουν με έντονα χρώματα μια κοινωνία κυνική, η οποία κυβερνάται από κίνητρα κατ’ επίφαση σπουδαία και σημαντικά, Μια σιωπηλή υποταγή σε μια άγνωστη και απρόσωπη Αρχή, της οποίας την αξιοπιστία -ακόμη και την ύπαρξη!- αμφισβητούμε συνεχώς.

Μπράβο μας και εύγε μας, ήτανε τώρα πια ολοφάνερο πως είμαστε όλοι μας εθελοντές. Και μάλιστα, πιο εθελοντές απ’ όλους τους μέχρι τότε εθελοντές, μια και μας δόθηκε η δυνατότητα (πράγμα πρωτοφανές στα εθελοντικά χρονικά) να σκεφτούμε με την ησυχία μας και να συζητήσουμε μάλιστα μεταξύ μας το θέμα.

  1. Βερολίνο Αλεξάντερπλατς / Alfred Döblin

Βρισκόμαστε στο υπό κατάρρευση Βερολίνο της δεκαετίας του ’20. Το Βερολίνο πλέον δεν το χαρακτηρίζει η απαλή τζαζ και τα καμπαρέ. Είναι γεμάτο ανέργους και πεινασμένους, λίγο πριν τον αφανισμό του. Σε ένα τέτοιο σκηνικό αποφυλακίζεται ο  Φραντς Μπίμπερκοπφ, ο οποίος αγωνίζεται να παραμείνει τίμιος σε μια ρυπαρή πολιτεία. Ο Ντόμπλιν έχει πολλές επιρροές από τον Joyce, το «Βερολίνο Αλεξάντερπλατς» φαντάζει στα μάτια μου μια απλοποιημένη, γερμανική έκδοση του Οδυσσέα. Η δράση, αν και περισσότερη από του Οδυσσέα, δεν παίζει κυρίαρχο ρόλο. Είναι μια διαδοχή μικρών ιστοριών οι οποίες δε θέλουν παρά να υπογραμμίσουν την ανθρώπινη μικροπρέπεια και ρυπαρότητα. Διαβλέπω, ωστόσο, την πρόθεση του συγγραφέα να αναγνωρίσει μια τρυφερότητα και μια καλά κρυμμένη καλοσύνη πίσω από κάθε αποτρόπαια ανθρώπινη πράξη. Ο Φραντς Μπίμπερκοπφ δίνει τον ουτοπικό αγώνα του για τιμιότητα μέσα σε μια άτιμη κοινωνία, υποκύπτοντας τελικά στους σιχαμερούς ρυθμούς της.

IMG_3531

  1. Ασκητική / Νίκος Καζαντζάκης

Δε θα μπορούσε να μην έχει διπλή παρουσία στη λίστα μου. Πολλοί λένε πως η Ασκητική είναι ο Νίκος Καζαντζάκης, ενώ άλλοι την ονομάζουν το κατά Καζαντζάκη ευαγγέλιο. Ένα κείμενο φιλοσοφικό, στοχαστικό, αναζητά τρόπους να έρθεις σε επαφή με τον Θεό -τον οποίο, τελικά, κρύβεις μέσα σου. Στον Καζαντζάκη είναι παντού έκδηλο το αίσθημα της ευθύνης -αν δε σωθεί ο κόσμος, εγώ θα φταίω. Έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να κατονομάζει τα πράγματα. Οι λέξεις του είναι έτοιμες να ξεκολλήσουν απ’ το χαρτί, τόσο ισχυρές, τόσο ποτισμένες είναι με μια ατσάλινη θέληση.

(Για την εμπειρία μου από την Ασκητική στο θέατρο εδώ)

Είμαι ένα πλάσμα εφήμερο, αδύναμο, καμωμένο από λάσπη κι ονείρατα. Μα μέσα μου νογώ να στροβιλίζουνται όλες οι δυνάμες του Σύμπαντου.

  1. Νούμερο 31328 / Ηλίας Βενέζης

Η πραγματική εμπειρία του Βενέζη από τα τάγματα εργασίας. Τα δυσκολότερα βιβλία δεν είναι αυτά με τις μπερδεμένες έννοιες, τον μακροπερίοδο λόγο και τα πολύπλοκα λεκτικά σχήματα. Τα δύσκολα βιβλία είναι αυτά που μιλούν για τον πόνο της σάρκας. Όχι τον ηθικό πόνο, τον διλημματικό, αλλά τον σαρκικό, που καίγεται από πυρωμένα σίδερα κι από πάνω του σαλαγάει ο θάνατος.

Ένα από τα πιο δύσκολα βιβλία που διάβασα ποτέ. Γραμμένο με αίμα.

Μα στο τέλος είπα πως δεν πειράζει -ας γράψουμε δυο πόντους λιγότερη αξιοπρέπεια.

  1. Συμπόσιον / Πλάτων

Η παρθενική μου επαφή με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία -τουλάχιστον εκτός σχολικού πλαισίου. Το συμπόσιο είναι ένας διάλογος περί έρωτος. Οι συμπότες παίρνουν σειρά και αναλύουν ο καθένας τη δική του οπτική περί έρωτος. Ο διάσημος μύθος για τα «ημίτομα» τα οποία χώρισε ο Δίας στη μέση φοβούμενος τη δύναμή τους κι έκτοτε αναζητούν το άλλο τους μισό είναι παρμένος από τον λόγο του Αριστοφάνη. Το Συμπόσιο κλείνει με τον τελειότερο λόγο, αυτόν του Σωκράτη, ο οποίος παρουσιάζει τα λεγόμενά του μέσα από το στόμα μιας ιέρειας, της Διοτίμας, η οποία υποτίθεται πως του τα αποκάλυψε όταν ήταν νεότερος. Ο έρωτας είναι μια επιθυμία για αυτό που δεν έχουμε, μια στέρηση. Αυτή η επιθυμία μας κρύβει μια υπέρβαση των ανθρωπίνων ορίων μας, την επιθυμία μας να κάνουμε κάτι δικό μας για πάντα, ενώ γνωρίζουμε πως έχουμε -και εμείς και το αντικείμενο του πόθου μας- ημερομηνία λήξεως. Ο Έρωτας είναι κίνηση -κίνηση αέναη.

Ο Ιωάννης Συκουτρής, ο φιλόλογος που έκανε τη μετάφραση και τα ερμηνευτικά σχόλια του κειμένου, κυνηγήθηκε έντονα για τα σχόλιά του. Παρουσίασε τα πράγματα ως είχαν, σε καιρούς έντονα συντηρητικούς.  Όσο κι αν ξενίζει ένας τέτοιος κόσμος -μιλώ για την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας σ’ αυτήν την ερωτική εξίσωση, καθώς και για το γεγονός πως οι αρχαίοι συνήπταν σχέσεις με ανήλικους εφήβους- πρέπει να τον εξετάσουμε ως έχει. Κι εγώ διασκεδάζω με διάφορους, τους οποίους θυμάμαι κατά καιρούς να πλάθουν την αρχαία ελληνική κοσμοθεωρία σαν πλαστελίνη στο σχήμα που τους αρέσει και να τη χρησιμοποιούν για διακοσμητικό στοιχείο στις θεωρίες τους.

Αμάν αυτοί οι αρχαίοι, μας διαταράσσουν μια εθνική συνέχεια χιλιάδων ετών μ’ αυτές τους τις σιχαμάρες. Σκληρό πράγμα η αλήθεια· σαν τον ήλιο που σχίζει τα σύννεφα.


“Θέλω όσα τώρα είναι στη διάθεσή μου και στο μέλλον να είναι”

Advertisements
Tagged with: